شمسالعماره، همچون بیتی گزیده از دیوان روزگار قاجار، بر تارک تهران کهن نشسته و حکایتِ عزمی بلندپروازانه را در سینه دارد. روایت را باید از سفر ناصرالدینشاه به دیار فرنگ آغاز کرد؛ آنجا که چشمِ شاه بر بلندای عمارات اروپایی افتاد و در نهانخانهی دل، شعلهی آرزویی برافروخت تا در پایتخت خویش نیز بنایی برافرازد که از فراز آن بتوان بر گسترهی شهر چشم دوخت. این آرزو را به دوستعلیخان نظامالدوله، ملقب به معیرالممالک، سپرد و او در سال ۱۲۸۲ هجری قمری بنیاد این عمارت را در ضلع شرقی ارگ سلطنتی و در دامان مجموعهی کاخ گلستان نهاد. دو سال تمام، دستِ هنرمندانهی استادانی چون استاد علیمحمد کاشی، که اجرای طرح را برعهده داشت، بر خشت و آجر و کاشی این بنا نشست، تا سرانجام در سال ۱۲۸۴ هجری قمری، شمسالعماره سر برافراشت و به نخستین نویدِ ورود تجددی نوپا در پیکرهی معماری ایران بدل گشت.